Yapay zekâ reçete kontrolü güvenilir mi? Sorumluluk kimde?
Yanlış-ödenir riski, olumsuzlama tuzağı, kanıt kapısı ve Medula onayının hukuki değeri: programa güvenmeden önce sorulacaklar.
İki tür hata, iki farklı bedel
Bir kontrol programı iki şekilde yanılır. Yanlış "ödenmez" derse eczacı gereksiz yere hekime döner, zaman kaybeder. Yanlış "ödenir" derse reçete kaydedilir, kesinti ay sonunda gelir. İkincisi pahalıdır ve en sık şu durumda olur: program ilgili kuralı bulamamıştır ve "kural yok" diye "ödenir" demiştir. Oysa kural bulunamadı ≠ kısıt yok. Doğru davranış, okunamayan şart için "belirsiz" demektir.
Olumsuzlama tuzağı
SUT metni ve rapor açıklamaları olumsuzluk ekleriyle doludur: "sağlanmıştır" ile "sağlanamamıştır" arasında tek hece vardır. Kendi iç testimizde (9 senaryo × 5 koşum, Eylül 2026) genel amaçlı küçük bir dil modeli 45 denemenin 5'inde tam bu noktada ters okudu; başka hiçbir yerde hata yapmadı. Bu bizim ölçümümüzdür, bağımsız bir çalışma değildir. Bu hata rastgele değil, sistematiktir ve ölçüm yapılmadan görünmez. Bir programın "%98 doğruluk" demesi yetmez; hangi hatayı, nerede yaptığını göstermesi gerekir.
Kanıt kapısı nedir?
Kararı veren mekanizmanın, verdiği her sonuç için hangi kurala ve hangi kaynağa dayandığını göstermesi. SGK'nın Medula İlaç Bilgisi kartı, SUT maddesi, yapısal ilaç verisi ya da türetilmiş bir çıkarım: hepsi görünür olmalı. Kaynağı gösterilemeyen sonuç "belirsiz" olarak işaretlenmeli, sözcük yorumlayan bir model tek başına "ödenir" diyememeli. Eczane Kontrol'de her kapı bu yüzden bir kaynak rozeti taşır.
Sorumluluk kimde?
Kesin ödeme kararı her zaman SGK'nındır; hiçbir program bunu değiştirmez. Yargı kararlarında ise dikkat çekici bir ilke var: Antalya Eczacı Odası'nın 17.08.2015 tarihli duyurusuyla aktardığı Yargıtay 13. Hukuk Dairesi kararında (2014/26470 E., 2015/23063 K.), "kurumun bizzat kendisinin bilgi yükleyerek oluşturduğu ve tek denetleyicisi olduğu sistem"in onay verdiği ilaç bakımından "eczacı davacıya atfı kabil kusur bulunmadığının kabulü gerekir" denmiştir; 8.873,72 TL'lik kesinti eczacıya iade edilmiştir. Yani kesintiye itirazda en güçlü dayanak, reçete karşılanırken Medula'nın verdiği yanıttır. Öte yandan idari itiraz süreci (5 iş günü, itiraz değerlendirme komisyonu) kesintiyi kendiliğinden kaldırmaz; içtihat lehte olsa da dava gerekebilir.
Buradan iki pratik sonuç çıkar: (1) Medula yanıtı ve kararın dayandığı kural sürümü delil niteliğinde saklanmalı; (2) bir uyarı geldiğinde "Medula ne yapacak" ile "bu şartın yürürlükteki SUT'ta karşılığı var mı" ayrı ayrı sorulmalı — yayımlanmamış bir kurala dayanan kesinti itiraz konusudur.
Programa güvenmeden önce sorulacak beş soru
- Kararı hangi kaynağa göre veriyor; kaynağı ekranda gösteriyor mu?
- Kural bulamayınca "ödenir" mi diyor, "belirsiz" mi?
- Doğruluk iddiasının ölçüm yöntemi açık mı; hangi hata türünde zayıf?
- Yanlış sonucu bildirdiğinizde kim inceliyor, düzeltme size dönüyor mu?
- Medula yanıtını ve kural sürümünü kesintide kullanabileceğiniz biçimde saklıyor mu?
Karar künyesi Antalya Eczacı Odası'nın yayımladığı duyurudan alınmıştır (17.08.2015); resmî karar metni için Yargıtay karar arama kullanılmalıdır. Bu yazı hukuki görüş değildir. Bkz. Reçete kesintisine itiraz: Medula yanıtı ve program seçerken 7 soru.